Kiến trúc của Phê Bình: Đặt câu hỏi với quyền tự trị ( Phần 2)

Kiến trúc của Phê Bình: Đặt câu hỏi với quyền tự trị ( Phần 2)

The architecture of  Criticism: A question of Autonomy by Miriam Gusevich

corb

Phê bình / Criticism

Phê Bình kiến trúc là thực hành lý luận mang tính đặc quyền. Thực hành này không mang tính bột phát mà nó có hệ thống ‘kiến trúc’ riêng của mình:  vị trí ( site), cá nhân liên quan ( agents) và một tổ hợp những quy ước quản lý. Cùng với nhau, những yếu tố này đóng khung và đặt khái niệm ‘Phê Bình’ như một tổ chức (?)(Institution) (hoạt động độc lập) .

‘Phê bình’ hoạt động một cách minh bạch trong phạm vi của thế giới công chúng/ cộng đồng và vì thế, nó khác xa so với những ý kiến cá nhân thuần túy hoặc những câu chuyện phiếm sai lệch. Thế giới cộng đồng này là không gian trao đổi lập luận, được hình thành bởi những diễn đàn như sách, tạp chí, hội nghị chuyên đề, hội thảo và tất nhiên là những ban hội thẩm và tổ chức riêng biệt trong thế giới của nghệ thuật và kiến trúc. Trong những năm gần đây, thế giới này mở rộng một cách đáng kể với sự nảy mầm và lan tỏa của sách báo và tạp chí và, đáng chú ý hơn nữa, là việc khám phá kiến trúc qua truyền thông điện tử, đặc biệt là vô tuyến truyền hình. Quá trình mở rộng này,  hình thành một phần vì sự phổ biến mới có của kiến trúc và phần khác là vì sự công nhận của truyển thông đối với lĩnh vực/ thị trường chưa được khai phá vốn thuộc về người hâm mộ kiến trúc. Đây là một phát triển tích cực mang đến sự thừa nhận ( đã quá hạn) đối với tầm quan trọng trong văn hóa của kiến trúc và đô thị; tuy nhiên điều này có thể có những hạn chế nếu nó giảm tải không gian thế giới lý luận nói trên xuống chỉ còn sản phẩm hàng hóa dưới sức ép của (kinh tế) thị trường.

Vị trí/ lãnh thổ của ‘Phê Bình’ không giải rác một cách ngẫu nhiên trong những thành phần của các diễn đàn. Những sự kiện, bài luận, và truyền thông bao gồm nên thế giới  này có khả năng ảnh hưởng và tổ chức nên việc ‘thực hành kiến trúc’ vì bản thân chúng được tổ chức một cách hệ thống, dựa theo khuôn mẫu của khán giả mà chúng nhắm đến. Ở trên cùng của hệ thống này là tạp chí dành cho các chuyên gia/ tinh hoa ( cognoscenti); ở dưới cùng của hệ thống là tạp chí dành cho đám đông và được sản xuất hàng loạt. Mỗi phân khúc của thị trường có phần cao-cấp, thường mang tính trí thức, nghệ thuật và ít sinh lời hơn và phần thấp-cấp, mang tính thực dụng và sinh lời hơn. Những uy tín/ danh thế( prestige) lớn nhất thường được gắn liền với những vấn đề mang tính học thuyết và đòi hỏi tri thức nhất và do đó thường là những xuất bản độc quyền lưu hành nội bộ trong một vòng tròn nhỏ bao gồm khán/độc giả có kiến thức và chuyên môn nhất – thông thường là một nhóm học giả, nhà phê bình và nghiên cứu sinh. Tại Mỹ, vị trí cư ngụ của nhóm này thường được đặt trong giới hàn lâm. Xếp thứ hai trong hệ thống là những tạp chí chuyên nghiệp, hướng tới một loạt mối quan tâm chuyên nghiệp/ nghề từ thiết kế, hành nghề và những vấn đề về xây dựng. Đứng ở dưới cùng của hệ thống là những tạp chí lưu hành cho đám đông. Uy tính/ danh tính và khả năng sinh lời có mối quan hệ tỷ lệ nghịch và mối quan hệ giữa chúng thường không bền vững và tranh chấp một dữ dội, phản ánh trực tiếp những đấu tranh đang xảy ra giữa tư bản văn hóa và tư bản kinh tế.

Sức mạnh kinh tế của ấn phẩm sinh lời được đặt trực tiếp trên khả năng tiếp cận lượng khán giả lớn, trong khi sức mạnh văn hóa của những ấn phẩm danh giá/ uy tín  thường khó thấy hơn, xuất phát từ khả năng vô hình của nó trong việc định hình những quy tắc và quy chuẩn trong nghề. ‘Phê bình kiến trúc’ hoạt động trên những diễn đàn công cộng này trở thành một tổ chức(?)(institution) và giành được quyền lực định hình quan điểm của cộng đồng.

Rõ ràng, không phải người tham gia nào cũng ngang bằng trong quá trình này, mọi quan điểm đều không có trọng lượng như nhau, không phải ai cũng đáng kể. Lập luận trong kiến trúc (Architectural discourse) là cuộc lập luận của nhóm cá nhân ưu tú/ tinh hoa, được ủy quyền ( cũng như tác giả được ủy quyền) để đưa những mối quan tâm của nó tới cộng đồng. Thông thường, chúng ta nhận ra thành viên của nhóm tinh hoa này: những kiến trúc sư hoặc nhà báo nổi tiếng, những học giả hàn lâm và những trí thức khác. Những nhà phê bình chuyên nghiệp này có khả năng nói trên tiêu chí đào tạo và vị trí hành nghề chuyên nghiệp, nói một cách khác là dựa trên tiêu chí tư bản văn hóa của họ. Với những nhà phê bình chuyên nghiệp ta có thể phân biệt họ với nhóm phê bình nghiệp dư, nhóm mà ý kiến của họ không được đặt trên một tiêu chí chuyên môn mà là mối quan tâm chung chung của xã hội, thúc đẩy bởi sự giàu sang và địa vị xã hội – nói một cách khác, bởi kinh tế tư bản và xã hội tư bản (v.d như Donald Trump và hoàng tử Charles). Chính vì vậy, tồn tại sự căng thẳng/ đối lập lớn giữa hai nhóm này và do họ chiếm giữ những vị trí khác nhau trong không gian xã hội, họ dễ có những góc nhìn và quan điểm khác nhau về kiến trúc.

Từ góc nhìn của một kiến trúc sư chuyên nghiệp – người đàn ông/ bà của hành động – ‘phê bình’ dường như chỉ là một hoạt động bên lề, cùng lắm chỉ là bổ trợ cho những hoạt động trung tâm của xây dựng. Chính những người hành nghề chuyên nghiệp có những mâu thuẫn trong tư tưởng của mình về vai trò của xác minh/ đánh giá chuyên sâu ( critical establishment); khao khát có được uy tín và địa trí mà ‘phê bình’ ban phát, họ tìm kiếm sự thừa nhận và bỏ ra nhiều công sức và hao tổn để được nhận diện. Tuy nhiên, kiến trúc sư cũng thường nghi ngờ chính quyền lực thi hành bởi ‘ phê bình’. Thế giới của khâu sản xuất kiến trúc đưa ra một bối cảnh ngày càng khốc liệt và gây hấn, với kiến trúc sư/ nhà sản xuất cạnh tranh để có được những bản hợp đồng, hay tranh luận về tất cả những giá trị và kỳ vọng với chủ đầu tư – những người có tư bản và chi phí mà kiến trúc sư đang phụ thuộc vào, và tạm thời xây dựng liên minh/liên kết không mấy thoải mái với những nhà phê bình – những người đại diện và quan niệm mối quan tâm của ‘kiến trúc’ như một tổ chức (institution)

Phê hình kiến trúc dưới đang thực hàng lập luận được quản lý bởi tổ hợp của các quy ước ngầm, hình thành nên ‘Bộ luật của sự chuẩn mực’ ( the code of propriety). Những quy ước này đóng khung những thứ được cho phép và những thứ khong được nhắc đến; khi làm việc này, chúng kiểm soát hình thái cua phê bình kiến trúc, thứ mà cũng giống như những quy ước hình thành nên chúng, là chủ thể của quá trình thay đổi lịch sử. Trong thời kỳ hiện đại, hình thái vượt trội hơn cả của việc nhận xét kiến trúc là những bài luận có tính có minh họa (illustrated essay); vào thế kỷ 19, chúng thưởng được minh họa bằng việc khắc họa, giờ đây thường bằng ảnh và một số bản vẽ, thông thường là mặt bằng ( mặt cắt thường rất hiếm trong các tạp chí của Mỹ). Dạng sử dụng bài luận ảnh, bao gồm ảnh kèm lời tựa,  cũng ngày được gia tăng mặc dù ít được thừa nhận. Chúng ta cũng có thể bao gồm một vài cách vẽ biếm họa. Tất cả những sản phẩm nói trên đều là phương tiện in ấn, kết hợp nhuần nhuyễn thông tin thị giác và thính giác. Hỗn hợp trên tái hiện, ngay trong các bản lập luận, vấn đề giải thích/ phân biệt từ kết cấu vô lập luận sang lập luận, từ bản chất hiện tượng tới phê bình nghệ thuật và kiến trúc .

Phim ảnh và (gần đây) video đã mang lại cho chúng ta

… to be continued

Advertisements

One thought on “Kiến trúc của Phê Bình: Đặt câu hỏi với quyền tự trị ( Phần 2)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s